Το δίπολο άρρεν – θήλυ και το έμφυλο ουράνιο τόξο. Η ασυμφωνία κοινωνικού και βιολογικού φύλου, το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού απέναντι στην παθολογικοποίηση και ψυχιατρικοποίηση της διαφορετικότητας. Η κατανόηση ενός σύνθετου ζητήματος ως προϋπόθεση για μια πιο συμπεριληπτική κοινωνία.
Η Αμερικανίδα φιλόσοφος και φεμινίστρια Judith Butler έχει κάνει τη διάκριση ήδη από το 1990: «το βιολογικό φύλο δεν αποτελεί την αιτία του κοινωνικού φύλου και το κοινωνικό φύλο δε μπορεί να κατανοηθεί ως αντανάκλαση και έκφραση του βιολογικού φύλου».«Η κατοχή, δηλαδή, συγκεκριμένου βιολογικού φύλου (sex) δε θα πρέπει να παραπέμπει αναγκαστικά και στο ανάλογο κοινωνικό φύλο (gender)», εξηγεί η Δήμητρα Κογκίδου, καθηγήτρια στο ΑΠΘ, Συντονίστρια του Δικτύου των Επιτροπών Ισότητας των Φύλων στα ΑΕΙ. «Δυστυχώς, ακόμα και σήμερα –παρατηρεί- επιβιώνει η αντίληψη που συνδέει το κοινωνικό φύλο με το βιολογικό και, μάλιστα, με το κοινωνικό να αποτελεί την κοινωνική έκφραση του βιολογικού, το οποίο ανάγεται στη φύση». Πόσοι από μας κατανοούμε αυτή τη διάκριση, πόσο πρόθυμοι είμαστε να μάθουμε για το ενδιάμεσο έμφυλο φάσμα, ώστε να αποδεχτούμε την διαφορετικότητα ως ατομική έκφραση; «Είναι δύσκολο και σύνθετο, αλλά αξίζει να το προσπαθούμε καθημερινά», απαντά ο Σταύρος Μπουφίδης, ψυχίατρος και μέλος του Σωματείου Υποστήριξης Διεμφυλικών, ο οποίος μοχθεί επί χρόνια να πείσει πως η ταυτότητα φύλου αποτελεί ατομικό δικαίωμα, που δεν είναι επιλογή, δεν είναι ασθένεια και δεν είναι αποτέλεσμα τραύματος.Οι δύο επιστήμονες μιλούν στην ΠΡΑΞΗ, αποκωδικοποιώντας έννοιες και όρους, θέλοντας να συμβάλλουν στη γνώση και κατανόηση, που αποτελούν προϋποθέσεις για την ορατότητα και την συμπερίληψη.
Κοινωνική ταυτότητα φύλου
«Κοινωνική ταυτότητα φύλου είναι το προσωπικό, ατομικό αίσθημα του πώς βιώνει το κάθε άτομο το φύλο του, το οποίο σε κάποιους ανθρώπους έρχεται σε ασυμφωνία με το βιολογικό φύλο (αρσενικό – θηλυκό) που έχει καταγραφεί κατά τη γέννησή τους. Αυτοί οι άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονται ως τρανς άνθρωποι», λέει ο κ. Μπουφίδης. Όπως εξηγεί, οι περισσότεροι τρανς άνθρωποι είναι δυαδικοί, δηλαδή προσδιορίζονται ως άρρεν ή θήλυ, ωστόσο στην ομπρέλα των τρανς περιλαμβάνονται και μερικές άλλες ομάδες, όπως τα μη δυαδικά (non binary) άτομα. Άλλη συνισταμένη είναι ο τρόπος έκφρασης του φύλου και επίσης ο ρόλος φύλου που αποδίδεται στο άτομο από την κοινωνία, κάτι που μπορεί αυτό το άτομο να αποδέχεται ή όχι. Αυτός είναι ο έμφυλος εαυτός. «Από την άλλη, η σεξουαλική ταυτότητα ή προσανατολισμός, είναι κάτι διαφορετικό από την ταυτότητα φύλου. Για να γίνει κατανοητό, μια τρανς γυναίκα, άτομο που έχει καταγραφεί ως άρρεν στη γέννησή του, αλλά προσδιορίζεται κοινωνικά ως θήλυ, μπορεί ως προς τη σεξουαλικότητά της να έλκεται από γυναίκες». Ο ψυχίατρος αποδέχεται πως τα παραπάνω δεν είναι εύκολα κατανοητά, με αποτέλεσμα να επικρατεί σύγχυση παρά τις πολυετείς καμπάνιες ευαισθητοποίησης. «Προσπαθούμε να ευαισθητοποιήσουμε ακαδημαϊκούς, γιατρούς και παρόχους υπηρεσιών υγείας, δικηγόρους, εισαγγελίες, αστυνομία. Κυρίως για να αναγνωρίσουν ότι αυτά τα άτομα δεν είναι άρρωστα, ώστε να κάνουμε βήματα προς τη συμπερίληψη», επισημαίνει.
Δεν είναι γνώρισμα των καιρών
«Σε έναν κόσμο όπου μέχρι πρόσφατα η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων γνώριζε και αποδεχόταν μόνον το κυρίαρχο δίπολο των φύλων, δηλαδή τα κουτάκια του αρσενικού και του θηλυκού, περνάμε πλέον σε μια φάση όπου αναφερόμαστε στο φάσμα του φύλου, στο έμφυλο ουράνιο τόξο», αναφέρει η κ. Κογκίδου, επισημαίνοντας πως η επιστήμη μπορεί να βοηθήσει στην περιήγηση στο μεταβαλλόμενο αυτό πεδίο των ταυτοτήτων φύλου και στις ποικίλες έμφυλες εκφράσεις τους. «Υπάρχουν παιδιά και έφηβοι που δεν συμμορφώνονται ως προς το φύλο, μπορούν να αναγνωριστούν από μικρή ηλικία και είναι σημαντικό να τα υποστηρίξουμε καθώς περνούν τη δική τους αναπτυξιακή πορεία», σημειώνει, υπογραμμίζοντας ότι «το φάσμα της έμφυλης διαφορετικότητας που συναντάμε στα παιδιά δεν είναι γνώρισμα των καιρών, το φύλο δεν ήταν ποτέ δυαδικό, απλώς, δεν μπορούσαμε ή δεν θέλαμε, να το δούμε καθαρά». Ο μη σεβασμός της διαφορετικότητας, οι λανθασμένες αντιλήψεις για το φύλο και τα έμφυλα στερεότυπα, οδηγούν σε κακές πρακτικές για τη «διόρθωση» φύλο-διαφορετικών παιδιών.
Δεν είναι θέμα επιλογής
Ένα από τα πρώτα ερωτήματα που δέχεται ο Στ. Μπουφίδης, κυρίως από γονείς, είναι αν η έκφραση φύλου αποτελεί επιλογή. «Κανείς δεν επιλέγει το φύλο του ή τη σεξουαλικότητά του, είναι αισθήματα. Έχουμε τη δυνατότητα οι άνθρωποι να επιλέγουμε συναίσθημα; Δεν το γνωρίζω, ως ψυχίατρος το αποκλείω», απαντά, ενώ αρνείται να απαντήσει όταν ερωτάται για τις αιτίες. «Όταν ψάχνουμε αιτιολογία γιατί υπάρχουν τρανς άνθρωποι και γκέι άνθρωποι, τότε αρχίζουμε να παθολογικοποιούμε», σημειώνει. Ο ίδιος επισημαίνει πως οι ψυχοθεραπευτικές – ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το ζήτημα ως αποτέλεσμα τραύματος είναι κακοποιητικές, οδηγώντας σε τρανσφοβικές θεωρίες για θεραπείες μεταστροφής. «Το μοναδικό μοντέλο που ενδείκνυται είναι η επιβεβαιωτική φροντίδα, η οποία εφαρμόζεται 15 χρόνια σε παγκόσμιο επίπεδο. Επιβεβαιώνω όταν πια το άτομο ξέρει», καταλήγει.
Όλ@ διαφορετικ@, όλ@ ίσ@
Η χρήση συμπεριληπτικής ως προς το φύλο γλώσσας προάγει την κοινωνική αλλαγή και συμβάλλει στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των έμφυλων ανισοτήτων.«Σε αρκετά πλαίσια, όχι μόνον στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα ή κινηματικά, γίνεται χρήση συμπεριληπτικών πρακτικών, π.χ. στις προσφωνήσεις (καλημέρα σε όλ@, ή καλημέρα σε όλους/ες/@, ή στην παρέα..), στην αναγραφή των ατόμων που συμμετέχουν σε διαδικτυακές εκδηλώσεις/συναντήσεις καλούνται να καταγράψουν πως θέλουν να αποκαλούνται», αναφέρει η κ.Κογκίδου, καταλήγοντας: «Η χρήση της ουδέτερης ως προς το φύλο κατάληξης @ εντάσσεται σε μια προσπάθεια υπέρβασης του δίπολου αρσενικού/ θηλυκού, είναι συχνή στην ψηφιακή επικοινωνία και για λόγους οικονομίας, δεν λύνει όμως το θέμα στον προφορικό λόγο όπου εκεί χρησιμοποιείς το ουδέτερο».
Ρεπορτάζ: Βασίλης Ιγνατιάδης
Αναδημοσίευση από το εξαμηνιαίο free press περιοδικό του ΚΘΒΕ «ΠΡΑΞΗ» (ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2024- ΑΝΟΙΞΗ 2025)
Leave a Reply