Περνώντας τις πόρτες του Καταστήματος Κράτησης Διαβατών, ο εικαστικός καλλιτέχνης Δημήτρης Φραγκάκης συνάντησε μία ομάδα κρατουμένων στις γυναικείες πτέρυγες και μαζί «φυλάκισαν» σε έναν τοίχο ένα έργο τέχνης, με σκοπό την απόδραση του νου. Οι εμπειρίες της συνδημιουργίας με ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από τα τείχη των φυλακών αναβιώνονται μέσα από την έκθεση «Τίμιοι παράνομοι – Πρόσωπο. Ελευθερία. Σιωπή», η οποία άνοιξε και πάλι για το κοινό με διάρκεια έως τις 28 Ιουνίου 2020, στο MOMus – Πειραματικό Κέντρο Τεχνών (Αποθήκη Β1, Λιμάνι Θεσσαλονίκης).
Στο πλαίσιο της συμμετοχής του στην έκθεση, ο Δημήτρης Φραγκάκης πραγματοποιεί μία ανασκόπηση όσων βίωσε στη διάρκεια της μοναδικής αυτής σύμπραξης και μας υπενθυμίζει τη σημαντικότητα της τέχνης στην απελευθέρωση όσων ψυχών βιώνουν τον εγκλεισμό.
Η έκθεση «Τίμιοι παράνομοι – Πρόσωπο. Ελευθερία. Σιωπή» αποτελεί μία σύμπραξη καλλιτεχνών και εκπαιδευόμενων του 3ου Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας Θεσσαλονίκης του Kαταστήματος Kράτησης Διαβατών. Πώς γεννήθηκε η ιδέα για τη συγκεκριμένη έκθεση;
Με αφετηρία τα εργαστήρια φιλοσοφίας, γραφής και performance που πραγματοποίησαν αρχικά η επιμελήτρια και θεωρητικός τέχνης Σοφία Ελίζα Μπουράτση και ο καλλιτέχνης Αλέξανδρος Πλωμαρίτης στο 3ο ΣΔΕ Θεσσαλονίκης το 2016 και το 2017, η Σοφία-Ελίζα Μπουράτση πρότεινε την ιδέα της έκθεσης στο MOMus και σταδιακά άρχισε να καλεί τους οκτώ εικαστικούς που συμμετείχαν στη δημιουργία της. Έτσι προσκληθήκαμε να ετοιμάσουμε και να υλοποιήσουμε ο καθένας ένα εργαστήριο σε σύνολο περίπου 110 εκπαιδευόμενων (2017-2020) στο σχολείο των φυλακών. Εγώ προσωπικά ενεπλάκη τον προηγούμενο ενάμιση χρόνο, πραγματοποιώντας κάποιες επισκέψεις τόσο στις ανδρικές όσο και στις γυναικείες πτέρυγες των φυλακών. Γενικότερα, η έκθεση βασίζεται στην ιδέα της συνδημιουργίας και εκεί θα βρείτε έργα δικά μου, των άλλων καλλιτεχνών που συμμετέχουν, αλλά και ενδιαφέρουσες συμπράξεις με τους κρατούμενους.
Με ποια κριτήρια επιλέξατε τα έργα που θα παρουσιάσετε στο κοινό;
Η επιλογή των εκθεμάτων δεν πραγματοποιήθηκε από εμένα αλλά από τη Σοφία-Ελίζα Μπουράτση ως επιμελήτρια, η οποία εδώ και τρία χρόνια έχει επικεντρώσει την προσοχή της, κατά κύριο λόγο, στο συγκεκριμένο εγχείρημα. Ειδικότερα, ασχολήθηκε με την πρόσκληση και τον συντονισμό των συμμετεχόντων και συνολικά έχει δώσει στην έκθεση τη βαρύτητα που της αξίζει. Γενικώς, η δουλειά μου απαρτίζεται από πολλά διαφορετικά μέρη, οπότε, από το μεγάλο αυτό εύρος, η ίδια επέλεξε όσα δημιουργήματα εξυπηρετούν συγκεκριμένους σκοπούς της θεματικής και τα τοποθέτησε σε “γειτονιές” της επιλογής της. Έτσι, συμπληρώνουν εύστοχα την ολότητα της έκθεσης.
Το project που αναλάβατε αφορούσε στη δημιουργία τοιχογραφίας στον προαύλιο χώρο της πτέρυγας γυναικών στις φυλακές Διαβατών. Μπορείτε να μας περιγράψετε τη διαδικασία της συνεργασίας σας με τις κρατούμενες για την παραγωγή του έργου;
Αυτό που αποφασίσαμε από κοινού με τις κρατούμενες ήταν η δημιουργία αυτής της μεγάλης τοιχογραφίας, το θέμα της οποίας επέλεξαν οι ίδιες. Ο στόχος του τριήμερου workshop ήταν αυτός ακριβώς που περιγράφεται στην θεματική αλλά και στον τίτλο του, δηλαδή «Ο φυλακισμός της εικόνας με σκοπό την απελευθέρωση του νου». Με άλλα λόγια, η τοιχογραφία που φυλακίστηκε στους τοίχους εντός του καταστήματος κράτησης εξυπηρετεί ως ένα παράθυρο για τις κρατούμενες, ως μία διέξοδο προς τον έξω κόσμο με τη βοήθεια του νου. Όλη η διαδικασία αποτελεί μία σύμπραξη, μία συνεργασία και μία συνδημιουργία. Μπορώ να πω ότι το πρώτο διάστημα της συνάντησης υπήρχε μία καχυποψία, διότι οι κρατούμενοι δεν έχουν συνηθίσει τις φιλικές διαθέσεις των άλλων. Ωστόσο, όσο περνούσε ο καιρός και οι ώρες, το κλίμα γινόταν όλο και πολύ ζεστό και φιλικό, και φαινόταν το ολοένα αυξανόμενο ενδιαφέρον τους για το εγχείρημα.
Άποψη της τοιχογραφίας του Δημήτρη Φραγκάκη στον προαύλιο χώρο της πτέρυγας γυναικών
Τι ξεχωρίζετε από την εμπειρία της επαφής και συνδημιουργίας με άτομα που βιώνουν τον εγκλεισμό;
Καταρχάς, όσοι δεν έχουν επισκεφτεί από μέσα τον τόπο των φυλακών δεν μπορούν να φανταστούν πώς είναι πραγματικά οι συνθήκες. Από τη στιγμή που περνάς τους ελέγχους, τους δύο τεράστιους τοίχους και μπαίνεις μέσα στους χώρους όπου περνούν την καθημερινότητά τους οι κρατούμενοι, καταλαβαίνεις ότι το κλίμα είναι πάρα πολύ φορτισμένο και δύσκολο. Δεν έχεις καμία οπτική επαφή με οποιαδήποτε μορφή τοπίου, και το μόνο πράγμα που βλέπεις είναι ο ουρανός. Αυτό βέβαια ισχύει την ημέρα, διότι μετά το απόγευμα και τη νύχτα, όλοι επιστρέφουν στα κελιά τους και δεν έχουν επαφή με το μέγεθος του ουρανού, παρά μόνο ίσως από κάποιο μικρό παράθυρο. Ευτυχώς, μέσα εκεί υπάρχει και το 3ο Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας, το οποίο προσφέρει «μια νόμιμη απόδραση», όπως λένε κάποιοι χαριτολογώντας. Δηλαδή, ενώ βρίσκεσαι μέσα στη φυλακή, μπορείς να συμμετέχεις στα προγράμματα του σχολείου, να ωφεληθείς από ευκαιρίες που προκύπτουν από αυτό, να διευρύνεις του ορίζοντές σου, και γενικότερα να βελτιώσεις τον εαυτό σου και τη ζωή σου. Πολλοί είναι οι κρατούμενοι που έμαθαν να μιλούν και να γράφουν ελληνικά, ανέπτυξαν φιλοσοφικές ιδέες ενώ δεν είχαν καμία επαφή με τη φιλοσοφία πιο πριν, ή άρχισαν να μαθαίνουν για είδη τέχνης που δεν ήξεραν ότι υπάρχουν. Όσον αφορά τη δική μου συμμετοχή, αρχικά για δύο ημέρες, παρουσίασα ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς μου στις πτέρυγες των ανδρών, όπου επικεντρώθηκα στην έννοια του πορτρέτου και της προσωπογραφίας. Η επιλογή μου βασίστηκε στη σκέψη ότι το πορτρέτο είναι πολύ σημαντικό στις φυλακές, διότι απαγορεύεται η φωτογράφιση των προσώπων των κρατουμένων, ενώ ταυτόχρονα δεν επιτρέπεται ούτε να δημοσιεύονται, ούτε να φαίνονται. Γενικώς ήταν μία πάρα πολύ δυνατή εμπειρία, υπήρχαν πολλά σχόλια και συζητήσεις, ενώ οι απόψεις που ακούστηκαν ήταν πολύ ωμές και ρεαλιστικές, χωρίς περιθώρια καλλωπισμού ή ωραιοποίησης. Για εμένα, ήταν ίσως από τα ισχυρότερα και πιο βιωματικά σχόλια που έχω ακούσει ποτέ για τη δουλειά μου, ενώ αντίστοιχα σχόλια δεν έχω λάβει ούτε από γνώστες του χώρου. Αφού ολοκληρώθηκε αυτό το κομμάτι, έπειτα από αρκετούς μήνες, μου έγινε η πρόταση να μεταβώ και πάλι για τρεις ημέρες στον χώρο των φυλακών, προκειμένου να πραγματοποιήσω ένα workshop στην πτέρυγα των γυναικών. Εκεί παρουσίασα πάλι ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς μου, αλλά η εμπειρία μου ήταν αρκετά διαφορετική, αφού στην πτέρυγα των γυναικών υπάρχει ένα πιο συναισθηματικό κλίμα σε αντίθεση με τη σκληρότητα της πτέρυγας των αντρών. Θα έλεγα πως, σε κάθε στιγμή της συνεργασίας, το κλίμα ήταν φορτισμένο και δεν είχε χαλαρά σημεία, διότι πάντα έχεις μπροστά σου τους τοίχους που σου υπενθυμίζουν τον εγκλεισμό.
Ποιες ήταν οι πρώτες σκέψεις σας όταν λάβατε την πρόταση να συμμετάσχετε στα εργαστήρια του προγράμματος;
Ο καθένας το αντιμετωπίζει διαφορετικά, αλλά η αλήθεια είναι ότι εγώ αρχικά δυσκολεύτηκα. Η δουλειά μου είναι κυρίως ανθρωποκεντρική, ασχολούμαι πάρα πολύ με τον άνθρωπο ακόμα και σε δημιουργίες που δεν τον εμπεριέχουν άμεσα. Ιδιαίτερα στα σχηματικά έργα μου, η παρουσία του είναι εμφανής και υποδηλώνεται πάντοτε με κάποιον τρόπο. Στη φυλακή όμως, οι κρατούμενοι έχουν περάσει ορισμένες διαδικασίες και βρίσκονται ήδη σε μία συγκεκριμένη κατάσταση την οποία ωστόσο εγώ δεν βίωνα. Συνεπώς, γνώριζα ότι θα έπρεπε να μπω σε έναν παράλληλο δρόμο με αυτούς τους ανθρώπους. Πέρα από αυτό, θεωρώ ότι είναι μία από τις πιο δύσκολες δουλειές που έχω κάνει ως τώρα και ως προς την παραγωγή αλλά και ως προς το περιεχόμενό της. Ό,τι και να πεις με τη δουλειά σου ως δημιουργός, πρέπει να το περάσεις από πάρα πολλά ευαίσθητα φίλτρα, και πρέπει να είναι δοσμένο με πολύ ποιητικό τρόπο ώστε να μη γίνει φορτικό στον θεατή. Δεν θέλουμε να πάει σε μία έκθεση όπου θα «πιαστεί» η ψυχή του, αλλά αντιθέτως επιδιώκουμε να βρει μια ποίηση μέσα σε όλη αυτή τη δημιουργία, να αντιληφθεί τη σχέση της με τη δύσκολη συνθήκη που επικρατεί εκεί, και εν τέλει να εκφραστεί μία σύμπραξη.
Θεωρείτε ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως διέξοδο για την απελευθέρωση του πνεύματος;
Ναι, αδιαμφισβήτητα, και αυτός ήταν ο λόγος που το project τελικά πήρε τη μορφή της έκθεσης. Δεν πήγαμε εκεί για να χρησιμοποιήσουμε αυτή τη συνθήκη, αλλά για να υπενθυμίσουμε τη σημαντικότητά της και να δούμε πώς ο ένας μπορεί να συμπράξει με τον άλλον και να δημιουργήσει κάτι που μπορεί, έστω και εν μέρει, να τον απελευθερώσει. Από τη μία πλευρά, εμείς επιδιώξαμε να απελευθερωθούμε και να διδαχθούμε μέσα από αυτή την εμπειρία, ενώ από την άλλη, θέλαμε και οι κρατούμενοι να μας «χρησιμοποιήσουν» έτσι ώστε να έρθουν σε επαφή με τη σύγχρονη τέχνη. Και φυσικά, όταν μιλώ για τέχνη, εννοώ όλες τις μορφές της. Εγώ ασχολήθηκα περισσότερο με τη ζωγραφική, αλλά υπήρχαν και workshops που παρουσίασαν την τέχνη της φωτογραφίας με αυτοσχέδιες μηχανές, το performance, την φιλοσοφία, την ποίηση, τη γραφή και πολλά άλλα. Δεν εγκλωβιστήκαμε μόνο σε μία μορφή έκφρασης.
Οι έννοιες της ελευθερίας, της ταυτότητας αλλά και της στέρησής τους πού βρίσκονται μέσα στα δικά σας καλλιτεχνικά έργα;
Στη συγκεκριμένη έκθεση, το πρώτο έργο που παρουσιάζω είναι μία ψηφιακά επεξεργασμένη φωτογραφία, στην οποία απεικονίζεται μία κατασκευή από ξύλο και μέταλλο. Το δημιούργημα αυτό, το οποίο ανα-κατασκεύασα και φωτογράφησα, παρουσιάζει μία μορφή παραθύρου που χωρίζεται με πλέγματα σε δωμάτια. Μέσα έχω τοποθετήσει μπίλιες, οι οποίες με τη σφαιρικότητά τους, μου θύμιζαν πάρα πολύ τον άνθρωπο. Γι’ αυτό και χρησιμοποιήθηκαν: για την αρχή, τη μέση και το τέλος όλης αυτής της σφαιρικότητας που χαρακτηρίζει τη ζωή. Είναι σαν μικρές οντότητες που παραπέμπουν σε πουλιά τα οποία κάθονται σε σειρά στα καλώδια της ΔΕΗ ή βλέπουν έξω. Έδωσα στο έργο τον τίτλο «8 παρά 10», βάσει της ώρας που έκανα τη λήψη το πρωί, και ήταν ένα όνομα που δεν ήθελα να αλλάξω, γιατί και ο σχηματισμός που έχει μου θυμίζει πάρα πολύ το σχολικό άβακα, με τις μπίλιες του οποίου μετρούσαμε τους αριθμούς. Αυτό συνιστά και μία αναφορά στον χρόνο, ένα πολύ έντονο στοιχείο μέσα στη φυλακή. Αν μιλήσεις με τους κρατούμενους, συνέχεια αναφέρουν ότι «εγώ έχω άλλες 110 μέρες, μετράω 6 μήνες, σε 2 μήνες πάω εφετείο, σε 4 μήνες έχω δικαστήριο, σε 60 χρόνια βγαίνω». Όλοι κάτι μετράνε.
Δημήτρης Φραγκάκης, 7:50 π.μ, ψηφιακή εκτύπωση σε αρχειακό χαρτί, 145×100 εκ.
Στη συνέχεια, εκθέτω ένα πίνακα ζωγραφικής με χρώματα λαδιού τον οποίο ονομάζω «Picnic». Αφορμή για τη δημιουργία του αποτελεί ένα snapshot από τη δεκαετία του ’70, όπου απεικονίζεται ένα ζευγάρι hippies που βρίσκονται γυμνοί στην εξοχή, ζουν την απόλυτη ελευθερία και απολαμβάνουν τη ζωή χωρίς κανένα ίχνος δισταγμού. Αυτό βέβαια αποτέλεσε μόνο την κινητήρια δύναμη για να ασχοληθώ με τη λήψη αυτή, αφού το τελικό έργο δεν έχει καμία σχέση με την αρχική φωτογραφία. Κατά τη πορεία της δημιουργίας του έργου εμφανίστηκαν αναφορές στον μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα, μία ιστορία που μου θύμισε πάρα πολύ έντονα τις έννοιες της φυλάκισης και της επιστροφής, το εντός και το εκτός, αλλά και τη σχέση του άνδρα και της γυναίκας, οι οποίοι, ενώ είναι πάρα πολύ κοντά, χωρίζονται με έναν μεγάλο τοίχο. Έτσι, στην φυλακή μπορούμε να βρούμε ζευγάρια που ο άνδρας να βρίσκεται στην ανδρική πτέρυγα και η γυναίκα δίπλα στη γυναικεία. Φανταστείτε τι ορμή τους δένει, τι υπάρχει ανάμεσά τους και ποιες σκέψεις μπορεί να κάνουν γύρω από την αρπαγή. Επιπλέον, αυτό το έργο παρουσιάζει μία κλοπή, και αυτό το στοιχείο συνιστά έναν μεγάλο δεσμό με τη θεματική της έκθεσης. Φυσικά υπάρχει μια ερωτική διάθεση σε όλο αυτό, μια ατμόσφαιρα διονυσιακή, αλλά αυτό παραπέμπει περισσότερο στην αρχαιοελληνική οπτική του μύθου.
Δημήτρης Φραγκάκης, Picnic, 2019, χρώματα λαδιου σε μουσαμά, 200×150εκ
Από εκεί και πέρα, εκθέτω επίσης 14 σχέδια φτιαγμένα όλα με μαρκαδόρο, ακριβώς επειδή ο μαρκαδόρος είναι ένα άβολο μέσο στη ζωγραφική. Όλοι ξέρουμε ότι, όταν γράφουμε με μαρκαδόρο, δεν μπορούμε να κάνουμε πολλά πράγματα, αφού θα γράψει συνήθως ακριβώς όπως θέλει αυτός. Στην ουσία, αυτό που έκανα ήταν να πάρω πολλούς μαρκαδόρους, κάποιους εκ των οποίων τους τελείωσα έτσι ώστε ίσα-ίσα να γρατζουνούν ή να γράφουν γκρι αντί για μαύρο. Συνεπώς, συγκέντρωσα μια μικρή γκάμα τονικοτήτων, από το μαύρο μέχρι το πολύ ελαφρό γκρι, και με τον τρόπο αυτό μου δόθηκε η δυνατότητα να δαμάσω ένα άγριο εργαλείο, γεγονός που συναντάται πολύ συχνά στη φυλακή. Εκεί θα συναναστραφείς με ανθρώπους που μπορεί να μην έχουν τίποτα στα χέρια τους αλλά, από την ανάγκη τους για δημιουργία και λόγω των άβολων μέσων που διαθέτουν, ο εγκέφαλός τους αναπτύσσει σιγά-σιγά την εφευρετική του ικανότητα. Έτσι, μπορεί να δεις θήκες για τσιγάρα φτιαγμένες από νήματα κουβέρτας, θήκες για αναπτήρες από ξυλάκια για σουβλάκι ή από οδοντογλυφίδες και άλλα πράγματα τα οποία δεν μπορεί να συλλάβει ο νους. Αυτή ακριβώς η εφευρετικότητα με κινητοποίησε να χρησιμοποιήσω τον μαρκαδόρο, ενώ οι θεματικές των σχεδίων αποπνέουν μια επιθετική διάθεση που σχετίζεται με την ελευθερία και τη σκληρότητα.
Δημήτρης Φραγκάκης, 14 σχέδια με μαρκαδόρο, διαστάσεις μεταβλητές, 2019
Τέλος, εκθέτω ακόμα ένα επιτοίχιο γλυπτό, μια μάσκα που ονομάζεται «Πλακέ πορτρέτο με πουλί». Όπως ανέφερα και πριν, το ζήτημα του πορτρέτου είναι ιδιαίτερα σημαντικό στη φυλακή, και συνεπώς ένα μεγάλο μέρος της έκθεσης απαρτίζεται από πορτρέτα που δημιουργήθηκαν είτε από τους κρατούμενους στη διάρκεια των workshops, είτε από τους συμμετέχοντες καλλιτέχνες. Το συγκεκριμένο είναι ένα πλακέ προσωπείο το οποίο έχει στην άκρη του ακουμπισμένο ένα πουλί, και σχολιάζει κατά κάποιο τρόπο τα οπτικά πορτρέτα που ξεκινούν από το φαγιούμ. Ταυτόχρονα, όμως, συνδέεται πολύ και με τα χρυσά ταφικά προσωπεία όπως αυτά των Μυκηνών. Έτσι, αναδεικνύει τη σχέση θανάτου-πορτρέτου, δηλαδή πώς κάποιος έχει την ανάγκη να μείνει στη μνήμη μέσω του πορτρέτου όταν επέρχεται ο θάνατος και το τέλος. Η λεπτομέρεια του πουλιού παραπέμπει στην έννοια της ελευθερίας, ενώ οι τραυματισμοί που φέρει προέκυψαν κατά την ώρα της δημιουργίας. Δεν ήθελα να τους ωραιοποιήσω, και έτσι το άφησα στην τύχη του, σαν ένα εύρημα που μπορεί να ανασύρει κανείς από κάποιο ταφικό σημείο. Εννοείται ότι αυτή η ανάλυση είναι καθαρά από τη δική μου οπτική και ότι ο καθένας μπορεί να δώσει οποιαδήποτε ερμηνεία, αφού τα έργα μου είναι πάντοτε ανοιχτά για αναλύσεις και επεξεργασία.
Δημήτρης Φραγκάκης, Flat Portrait with Bird, 2020, εποξική ρητίνη, υαλονήματα, χρώμα, μπρούτζος, 34×30.5×8εκ
Δραστηριοποιείστε εδώ και πολλά χρόνια στον χώρο των εικαστικών τεχνών και έχετε συμμετάσχει σε πλήθος εκθέσεων. Η συμμετοχή σας στην έκθεση «Τίμιοι Παράνομοι» τι διαφορετικό έχει για εσάς σε σύγκριση με τις προηγούμενες δουλειές σας;
Είναι πολύ σπάνιο να οργανωθεί μία τέτοια σύμπραξη και φυσικά να ξαναγίνει. Βέβαια, το να βρεις τους ανθρώπους που θα πιστέψουν σε όλο αυτό και θα σου προσφέρουν πρόσβαση στον χώρο των φυλακών λειτούργησε καταλυτικά, διότι δεν είναι εύκολο να μπεις μέσα και ποτέ δεν ξέρει κανένας τι θα μπεις να κάνεις εκεί. Πρέπει να εκπέμπεις εμπιστοσύνη σαν ομάδα, και ευτυχώς η Μαίρη Γκρίζου, η διευθύντρια του σχολείου, πίστεψε πολύ στο project και μας βοήθησε σε ό,τι χρειαστήκαμε. Θεωρώ ότι είναι μια έκθεση που αξίζει κανείς όχι μόνο να την επισκεφτεί μία φορά, αλλά και να την ξαναεπισκεφτεί στο μέλλον.
Συνέντευξη στην Λία Κατσανά
Leave a Reply